Divriği Kalesi:

Divriği kalesinin yapısı:
Fırat nehri kenarında yüksek ve yalçın kayalar üzerinde eski bir yapı olup, görülmeye değer bir kaledir. Van, Mekü, Şİn ve Mardin kalelerinden sonra Divriği kalesi gelir, öyle dayanıklı bir kaledir ki, ancak kuşatılıp aman dedirterek ele geçirilebilir. Yoksa hiçbir şekilde bir taraftan lağım, sîbe ve siper yapmak mümkün değildir. Meğer ki kalede kıtlık ola. Ne olursa olsun, halkı yine suya hasret kalmazlar. Zira yukarı İç kale kayasının en tepesinden iki bin basamak kesme taş merdiven İle tâ Fırat nehrine inilir bir su yolu vardır ki dillere destandır. Suya gidenin başka yolu olduğu gibi, su getirenlerin de ayrı bir yolu vardır, iki nehir birbirine bakar. Bundan başka, kale içinde yağmur suyu sarnıçları, buğday anbarlan, cephaneliği, üçyüz aded toprakla örtülü ev ve bir cami olup, kalenin batıya bakan ve aşağı şehre açılan bir demir kapısı vardır. Kale yuvarlak şekilde, taş yapıdır. Burç ve kuleleri sağlam ve güzeldir. Yeniçeri ocağından kale dizdan ve kale neferleri vardır, îç il olduğundan serhaddi olmayıp emin bîr yer değilse de, Celâli ve Cemâli korkusundan yeteri kadar cephanesi ve toplan olup bayram ve mübarek günlerde atıbr. Kalenin içinde İmaret yoktur. Surun dibindeki cirit meydanından, köprü altından Fırat nehri geçip Divriği’nin Kestifan kalesine gelir. Bu da Divriği kalesine benzer sağlam bir kaledir. Kayser kızlarından Kestifan adında bakire bir kız yaptırmıştır. Fırat nehrinin karşı tarafında verimli topraklar üzerinde yapılmıştır. Divriği kalesi ile aralarından nehir geçer. Buradan akan Fırat’ın kolu (25) buradan Eğin kalesine, oradan Arapgir ve Çemişkezek kalesine varıp, Bu suyun şimdiki adı Çalna suyudur. Keban madeninin ilstünde Fırat ile birleşir, Çat denilen yerde Fırat’a karışır. Bu su o kadar büyük değildir. Temmuz ayında at ile geçilebilir. Divriği halkı da bu sudan içer.

Aşağı Varoj :
Sırtını kale bayırına dayamış, bütün evleri batıya dönük, Fırat nehrinin kenarında, bağlı-bahçeli, gelişmiş, güzel, kırk-altı mahallesi olan bir şehirdir. Meşhur mahalleleri şunlardır: AÜpaşa, Hamsiağa, Bekirçavus. ve Geyvan mahalleleri. Saraylarından, çarşı başında Paşa sarayı, dere karşısında Alipaşa sarayı, çarşı başında Mehmedağa sarayı meşhurdur. Mahkemesi de Ulucami yanındadır.

Camileri:
En eskisi Ulucâmi’dir. Üç kapısı ve görülmeye değer bir minaresi vardır. Selçuklu Sultanı Sultan Alaaddin yaptırmıştır. Bu cami için yedi Rum haracı harcamıştır diye, kapısında ve duvarında vakıf tarihi yazılmıştır. Mermer ustası bu camie öyle emek harcayıp öyle nakışlar işlemiştir ki, ne Ayasluğ’daki Sultan Yakup, ne Bursa’daki Ulucami, ne Sinob’dakî nakışlı minber, ne Rum’daki Ebul-Feth Camii, ne Budin hududundaki Estergon Kalesi camii bu¬na benzer olamazlar. Kısacası, Övmede diller aciz kalır. Duanın kabul olduğu yer olup, gece gündüz cemaatinin sayısı çoktur Kızıl Medrese Camii, çarşı başında Hatib Şemsi Camii, Bezm-i Gah Camii meşhurlarıdır. Medreselerinden Ulucami medresesi, Kızıl medrese ve Hatib-zâde medresesi meşhurdur.

Hamamlarından Önemlileri:
Hatîb hamamı, Heya hamamı, Bekir Çavuş hamamıdır. Çarşı ve pazarı gayet düzgün ve güzel olup, yollarının üzeri’örtülüdür. Yiyecek ve içeceklerinden Hazret-İ Peygamberin evkafı olan dut meyvesinin renklileri meşhurdur, özellikle siyah, mor. beyaz dutlarının hoşaf, pekmez ve şerbeti hiçbir yerde yoktur. Şehir halkı,: Ayan ve büyükleri çoktur. Bütün halk garip dostudur. Halk ağzında Divriği huzafı (?) meşhurdur, fakat pek aslı yoktur. Fakirleri bile bir gece misafirsiz kalmaz. Halkı Rum reayası, Türkmen, Kürt ve başka millettendir. Malatya Divriği’nin kıble tarrafında bir menzil olduğundan, Divriği toprağında oturan reaya ve berâyânın vergilerini hep Malatya muhassılı toplar.Divriği Fırat nehri kenarında olduğu için, yomca odunu denilen bir çeşit kısacık tomruk odunları olur. Fırat’tan yukan dağlarda, herkes odunları kesip birer nişan koyarak Fırat nehrine atar. Şehir yakınındaki bendlerde bütün odunlar toplanır. Herkes, İşaretine göre odunlarını bulup alır.

Garip Bir Durum:
Rum, Arap ve Acem ülkelerinde bu Divriği’deki kediler kadar nazlı, sevimli, avcı ve edebli kedi bulunmaz. Gerçi Mısır Elvah’ının, Trabzon’un ve Sinop şehirlerinin kedileri de meşhurdur. Amma bu Divriği’de yağlı, iri, samur gibi parlak postlu, renkli kediler yetişir. Hattâ Acem ülkesinde Erdebil vilâyetine hediye götürülerek orada tellâllar kafes içinde başlarında gezdirip, büyük pazar yerlerinde ve bedestanda bir tomuş, iki tomuş diye satarlar. Deüâlların ne şekilde bağırıp birtakım kendilerine has sözler söylediklerini, Erdebil seyahatimizde yazmıştık. Amma Divriği kadınlarının müflis olanları gayet hasistir. Senede kırkelli aded kediyi insafsızca öldürerek, tabaklatıp kış için kürk yaptırıp giyerler. Rusya’nın sincap kürkünden asla fark edilemeyen kırmızı renkli bir kürk olur. Şehrin batı tarafında olan dağlarda bağlar bulunur. Kurukavak yaylası derler. Hayat suyu gibi tatlı suyu vardır. Havası dahi gayet hoştur. Ziyaret yerleri: Şeyh Mahmud Efendi: Halveti tarîkatinde ulu sultandır. Şeyh İbrahim bin Şeyh Mahmud, Şeyh Osman bin Şeyh ibrahim, kale içinde Şeyh Beşir Efendi…Divriği’den kalkarak doğu yönüne giderek, üç saatte Niğ çayı¬rını geçtik. Yoncalı ve çimenlik bir yerdir. Sanki Pasîn ve Muş ovasıdır. Buraya yakın Niğ çayın başında Kâlûk deresi vardır Eğin ve Divriği dağlarından toplanıp iner, Fırat’a karışır. Bu Kâlûk nehrini “köprüden geçip, karşı tarafta Tuğut köyünde menzil aldık. Tuğut çayın kenarında bağlı-bahçeli, yüzelli haneli mâmur bir köydür. Bir hanı vardır. Çay, Fırat’a karışır. Buradan yine doğuya doğru İlerleyerek güzel, gelişmiş köyleri geçtik, Sarıçiçek Gölü’ne akan çayi köprüden geçip Eğin şehrine geldik…